Borçlanmak tek başına kötü değildi. Üretimi artıran bir yatırım, işletmenin gelecekte daha fazla gelir elde etmesini sağlayabilirdi.
Ancak borcun geri ödemesi gelecekteki gelire bağlandığı için finansal risk yaratıyordu.
Gelir düşerse taksit aynı kalabilirdi.
Faiz değişirse finansman maliyeti artabilirdi.
Kur yükselirse döviz cinsinden borçlanan bir işletmenin yükü ağırlaşabilirdi.
Bu nedenle ekonomik risk yönetiminde “borç almalı mıyım?” sorusundan önce “En kötü senaryoda bu borcu taşıyabilir miyim?” sorusu önem kazanır.
Murat bu kez sadece en iyi ihtimali hesaplamadı.
Üç senaryo hazırladı:
İyi senaryo.
Normal senaryo.
Kötü senaryo.
Kötü senaryoda satışlar yüzde 25 düşerse ne olacağını hesapladı.
Sonuç düşündüğünden farklıydı.
Makineyi almak mümkün görünüyordu ama nakit rezervi çok düşük kalıyordu.
Derya'nın önerisi geldi:
“Makineyi hemen almak yerine biraz daha bekleyip acil durum fonumuzu güçlendirelim.”
Murat önce tereddüt etti.
Sonra kabul etti.
Stratejik düşünmek bazen harekete geçmek değil, doğru zamanda harekete geçmemektir.
Kur Riski: Uzak Bir Ülkedeki Kararın Atölyeye Gelişi
Bir sabah Murat'ın telefonuna tedarikçiden mesaj geldi.
İthal bir parçanın fiyatı değişmişti.
Sebep döviz kurundaki hareketti.
Cem şaşırdı.
“Amerika'daki veya Avrupa'daki bir gelişmenin bizim burada ne işimiz var?”
Elif gülümsedi.
“Ekonomi artık kapıları kapalı odalardan oluşmuyor.”
Küresel ticaret nedeniyle başka ülkelerdeki faiz kararları, savaşlar, enerji fiyatları, lojistik sorunları veya siyasi gelişmeler Türkiye'deki işletmelerin maliyetlerini etkileyebilir.
Bu durum kur riskini doğurabilir.
Dövizle gelir elde eden bir şirket için kur artışı avantaj sağlayabilirken dövizle borcu veya ithal girdisi olan bir işletme için maliyet yaratabilir.
Aynı ekonomik gelişme farklı insanları farklı biçimde etkileyebilir.
İşte bu nedenle ekonomik risk tek yönlü değildir.
Birinin problemi, başka birinin fırsatı olabilir.
Risk Her Zaman Kötü Müdür?
Hikâyenin bu noktasında Cem önemli bir soru sordu:
“Risk bu kadar kötüyse neden insanlar yatırım yapıyor?”
Elif cevap verdi:
“Çünkü risksiz getiri ile yüksek getiri arasında çoğu zaman bir denge vardır.”
Bir girişimci yeni bir mağaza açarsa başarısız olma ihtimali vardır.
Ama hiç denemezse büyüme fırsatını da kaçırabilir.
Bir şirket yeni teknolojiye yatırım yaparsa para kaybedebilir.
Ama yatırım yapmazsa rakiplerinin gerisinde kalabilir.
Bir kişi parasını yatırım aracında değerlendirirse değer kaybetme riski vardır.
Ama parasını hiç değerlendirmemek de enflasyon karşısında satın alma gücünü azaltabilir.
Dolayısıyla mesele riskten tamamen kaçmak değildir.
Mesele, alınan riskin ne olduğunu anlamaktır.
Toplumsal Risk: Aynı Kriz Herkesi Aynı Etkilemez
Derya'nın üzerinde durduğu konu ise daha genişti.
“Bir ekonomik kriz çıktığında herkes aynı şeyi mi yaşıyor?”
Bu soru atölyedeki herkesi düşündürdü.
Elbette hayır.
Geliri yüksek ve birikimi bulunan bir kişi ekonomik dalgalanmayı daha kolay karşılayabilirken, tüm gelirini temel ihtiyaçlara harcayan bir aile için küçük bir fiyat artışı bile önemli olabilir.
Bir işletme sahibi satışların düşmesini bir süre tolere edebilirken, saatlik ücretle çalışan bir kişi işini kaybettiğinde çok daha ağır bir sonuçla karşılaşabilir.
Çocuk, yaşlı veya bakım sorumluluğu taşıyan kişilerin ekonomik kriz dönemindeki yükleri de farklılaşabilir.
Burada kadınların ve erkeklerin deneyimleri bazı toplumlarda farklılaşabilse de bunu değişmez bir biyolojik özellik gibi görmek doğru değildir. Asıl belirleyici olan çoğu zaman gelir, meslek, bakım sorumlulukları, eğitim, sosyal destek ve ekonomik kaynaklara erişimdir.
Derya'nın empatik yaklaşımı bu farklılıkları görünür hâle getiriyordu.
Murat'ın stratejik yaklaşımı ise işletmenin ayakta kalması için uygulanabilir çözümler geliştiriyordu.
İkisi birlikte hareket ettiğinde kararlar daha güçlü hâle geliyordu.
Risk Yönetiminin En Basit Formülü
Aylar sonra atölye beklenmedik bir ekonomik yavaşlama yaşadı.
Siparişler azaldı.
Murat bu kez paniklemedi.
Çünkü ellerinde nakit rezerv vardı.
Borç seviyeleri kontrol altındaydı.
Tedarikçileri tek bir firmaya bağlı değildi.
Müşteri portföyleri çeşitlenmişti.
Derya çalışanlarla açık bir iletişim kurmuştu.
Cem üretim planını gerektiğinde küçültüp büyütebilecek şekilde düzenlemişti.
Elif ise düzenli olarak ekonomik göstergeleri takip ediyordu.
Bir akşam hepsi yine aynı masanın etrafında oturdu.
Murat şöyle dedi:
“Galiba risk yönetmek, geleceği tahmin etmek değilmiş.”
Elif gülümsedi.
“Evet. Geleceği tam olarak tahmin edemeyiz. Ama farklı ihtimallere hazırlanabiliriz.”
Derya çayından bir yudum aldı.
“Ve insanların ne yaşayacağını hesaba katmadan yapılan hiçbir ekonomik plan gerçekten tamamlanmış sayılmaz.”
Son Söz: Ekonomik Risk Aslında Hepimizin Hikâyesidir
Ekonomide risk; enflasyon, faiz, döviz kuru, borç, işsizlik, piyasa dalgalanmaları, yatırım kayıpları, tedarik sorunları veya ekonomik krizler gibi birçok biçimde karşımıza çıkabilir.
Fakat kavramın özünde tek bir mesele vardır:
Geleceğin bugünden kesin olarak bilinememesi.
Bu yüzden ekonomik riskten tamamen kurtulmak mümkün değildir.
Ama risk ölçülebilir, çeşitlendirilebilir, sınırlandırılabilir ve bazı durumlarda paylaşılabilir.
Tasarruf yapmak bir risk yönetimidir.
Borcu kontrol altında tutmak bir risk yönetimidir.
Geliri tek bir kaynağa bağımlı bırakmamak bir risk yönetimidir.
Bir işletmenin tek müşteriye veya tek tedarikçiye bağlı kalmaması risk yönetimidir.
Bir yatırımcının tüm parasını tek bir varlığa yatırmaması da risk yönetimidir.
Ve belki en önemlisi, karar vermeden önce “Ya işler beklediğim gibi gitmezse?” diye sormaktır.
Çünkü ekonomik açıdan güçlü olmak, hiçbir zaman sorun yaşamamak anlamına gelmez.
Sorun çıktığında ayakta kalabilecek bir yapı kurmak anlamına gelir.
Murat'ın atölyesindeki o küçük masa hâlâ duruyor.
Üzerinde eski bir hesap makinesi, birkaç fatura ve Elif'in hazırladığı senaryo tabloları var.
Ama artık masada yalnızca “Ne kadar kazanırız?” sorusu konuşulmuyor.
“Ne kaybedebiliriz?”
“En kötü ihtimal nedir?”
“Buna hazırlıklı mıyız?”
“Bu karar kimi etkiler?”
“Başka bir seçenek var mı?”
soruları da soruluyor.
Bence ekonomik risk kavramını anlamanın en iyi yollarından biri de bu.
Çünkü ekonomi yalnızca para değildir.
İnsanların bugün verdikleri kararlarla yarın arasında kurdukları köprüdür.
Ve o köprünün ne kadar sağlam olduğunu, çoğu zaman işler yolundayken değil, fırtına çıktığında anlarız.
Siz olsaydınız Murat'ın yerinde ne yapardınız?
Makineyi hemen alıp büyüme fırsatını mı değerlendirirdiniz, yoksa belirsizliği göze almayıp bir süre daha bekler miydiniz?
Daha da önemlisi: Sizce günlük hayatınızda fark etmeden aldığınız en büyük ekonomik risk hangisi?
Kaynak olarak ekonomik risk ve finansal krizlerin tarihsel çerçevesinde Hyman Minsky'nin finansal istikrarsızlık yaklaşımı, 1929 Büyük Buhranı üzerine ekonomik tarih çalışmaları ve John Maynard Keynes'in belirsizlik üzerine görüşleri yol gösterici olabilir. Güncel ekonomik verileri değerlendirirken ise Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, TÜİK, BDDK ve uluslararası karşılaştırmalar için Dünya Bankası ile IMF gibi kurumsal kaynakların verilerine başvurmak, kişisel yorumları somut verilerden ayırmak açısından önemlidir.
Başlangıçtaki samimiyeti güçlendirKarar çatışmasını olaylarla derinleştir
Başlangıçtaki samimiyeti güçlendir
Karar çatışmasını olaylarla derinleştir
Risk ve belirsizlik ayrımını netleştir
Ancak borcun geri ödemesi gelecekteki gelire bağlandığı için finansal risk yaratıyordu.
Gelir düşerse taksit aynı kalabilirdi.
Faiz değişirse finansman maliyeti artabilirdi.
Kur yükselirse döviz cinsinden borçlanan bir işletmenin yükü ağırlaşabilirdi.
Bu nedenle ekonomik risk yönetiminde “borç almalı mıyım?” sorusundan önce “En kötü senaryoda bu borcu taşıyabilir miyim?” sorusu önem kazanır.
Murat bu kez sadece en iyi ihtimali hesaplamadı.
Üç senaryo hazırladı:
İyi senaryo.
Normal senaryo.
Kötü senaryo.
Kötü senaryoda satışlar yüzde 25 düşerse ne olacağını hesapladı.
Sonuç düşündüğünden farklıydı.
Makineyi almak mümkün görünüyordu ama nakit rezervi çok düşük kalıyordu.
Derya'nın önerisi geldi:
“Makineyi hemen almak yerine biraz daha bekleyip acil durum fonumuzu güçlendirelim.”
Murat önce tereddüt etti.
Sonra kabul etti.
Stratejik düşünmek bazen harekete geçmek değil, doğru zamanda harekete geçmemektir.
Kur Riski: Uzak Bir Ülkedeki Kararın Atölyeye Gelişi
Bir sabah Murat'ın telefonuna tedarikçiden mesaj geldi.
İthal bir parçanın fiyatı değişmişti.
Sebep döviz kurundaki hareketti.
Cem şaşırdı.
“Amerika'daki veya Avrupa'daki bir gelişmenin bizim burada ne işimiz var?”
Elif gülümsedi.
“Ekonomi artık kapıları kapalı odalardan oluşmuyor.”
Küresel ticaret nedeniyle başka ülkelerdeki faiz kararları, savaşlar, enerji fiyatları, lojistik sorunları veya siyasi gelişmeler Türkiye'deki işletmelerin maliyetlerini etkileyebilir.
Bu durum kur riskini doğurabilir.
Dövizle gelir elde eden bir şirket için kur artışı avantaj sağlayabilirken dövizle borcu veya ithal girdisi olan bir işletme için maliyet yaratabilir.
Aynı ekonomik gelişme farklı insanları farklı biçimde etkileyebilir.
İşte bu nedenle ekonomik risk tek yönlü değildir.
Birinin problemi, başka birinin fırsatı olabilir.
Risk Her Zaman Kötü Müdür?
Hikâyenin bu noktasında Cem önemli bir soru sordu:
“Risk bu kadar kötüyse neden insanlar yatırım yapıyor?”
Elif cevap verdi:
“Çünkü risksiz getiri ile yüksek getiri arasında çoğu zaman bir denge vardır.”
Bir girişimci yeni bir mağaza açarsa başarısız olma ihtimali vardır.
Ama hiç denemezse büyüme fırsatını da kaçırabilir.
Bir şirket yeni teknolojiye yatırım yaparsa para kaybedebilir.
Ama yatırım yapmazsa rakiplerinin gerisinde kalabilir.
Bir kişi parasını yatırım aracında değerlendirirse değer kaybetme riski vardır.
Ama parasını hiç değerlendirmemek de enflasyon karşısında satın alma gücünü azaltabilir.
Dolayısıyla mesele riskten tamamen kaçmak değildir.
Mesele, alınan riskin ne olduğunu anlamaktır.
Toplumsal Risk: Aynı Kriz Herkesi Aynı Etkilemez
Derya'nın üzerinde durduğu konu ise daha genişti.
“Bir ekonomik kriz çıktığında herkes aynı şeyi mi yaşıyor?”
Bu soru atölyedeki herkesi düşündürdü.
Elbette hayır.
Geliri yüksek ve birikimi bulunan bir kişi ekonomik dalgalanmayı daha kolay karşılayabilirken, tüm gelirini temel ihtiyaçlara harcayan bir aile için küçük bir fiyat artışı bile önemli olabilir.
Bir işletme sahibi satışların düşmesini bir süre tolere edebilirken, saatlik ücretle çalışan bir kişi işini kaybettiğinde çok daha ağır bir sonuçla karşılaşabilir.
Çocuk, yaşlı veya bakım sorumluluğu taşıyan kişilerin ekonomik kriz dönemindeki yükleri de farklılaşabilir.
Burada kadınların ve erkeklerin deneyimleri bazı toplumlarda farklılaşabilse de bunu değişmez bir biyolojik özellik gibi görmek doğru değildir. Asıl belirleyici olan çoğu zaman gelir, meslek, bakım sorumlulukları, eğitim, sosyal destek ve ekonomik kaynaklara erişimdir.
Derya'nın empatik yaklaşımı bu farklılıkları görünür hâle getiriyordu.
Murat'ın stratejik yaklaşımı ise işletmenin ayakta kalması için uygulanabilir çözümler geliştiriyordu.
İkisi birlikte hareket ettiğinde kararlar daha güçlü hâle geliyordu.
Risk Yönetiminin En Basit Formülü
Aylar sonra atölye beklenmedik bir ekonomik yavaşlama yaşadı.
Siparişler azaldı.
Murat bu kez paniklemedi.
Çünkü ellerinde nakit rezerv vardı.
Borç seviyeleri kontrol altındaydı.
Tedarikçileri tek bir firmaya bağlı değildi.
Müşteri portföyleri çeşitlenmişti.
Derya çalışanlarla açık bir iletişim kurmuştu.
Cem üretim planını gerektiğinde küçültüp büyütebilecek şekilde düzenlemişti.
Elif ise düzenli olarak ekonomik göstergeleri takip ediyordu.
Bir akşam hepsi yine aynı masanın etrafında oturdu.
Murat şöyle dedi:
“Galiba risk yönetmek, geleceği tahmin etmek değilmiş.”
Elif gülümsedi.
“Evet. Geleceği tam olarak tahmin edemeyiz. Ama farklı ihtimallere hazırlanabiliriz.”
Derya çayından bir yudum aldı.
“Ve insanların ne yaşayacağını hesaba katmadan yapılan hiçbir ekonomik plan gerçekten tamamlanmış sayılmaz.”
Son Söz: Ekonomik Risk Aslında Hepimizin Hikâyesidir
Ekonomide risk; enflasyon, faiz, döviz kuru, borç, işsizlik, piyasa dalgalanmaları, yatırım kayıpları, tedarik sorunları veya ekonomik krizler gibi birçok biçimde karşımıza çıkabilir.
Fakat kavramın özünde tek bir mesele vardır:
Geleceğin bugünden kesin olarak bilinememesi.
Bu yüzden ekonomik riskten tamamen kurtulmak mümkün değildir.
Ama risk ölçülebilir, çeşitlendirilebilir, sınırlandırılabilir ve bazı durumlarda paylaşılabilir.
Tasarruf yapmak bir risk yönetimidir.
Borcu kontrol altında tutmak bir risk yönetimidir.
Geliri tek bir kaynağa bağımlı bırakmamak bir risk yönetimidir.
Bir işletmenin tek müşteriye veya tek tedarikçiye bağlı kalmaması risk yönetimidir.
Bir yatırımcının tüm parasını tek bir varlığa yatırmaması da risk yönetimidir.
Ve belki en önemlisi, karar vermeden önce “Ya işler beklediğim gibi gitmezse?” diye sormaktır.
Çünkü ekonomik açıdan güçlü olmak, hiçbir zaman sorun yaşamamak anlamına gelmez.
Sorun çıktığında ayakta kalabilecek bir yapı kurmak anlamına gelir.
Murat'ın atölyesindeki o küçük masa hâlâ duruyor.
Üzerinde eski bir hesap makinesi, birkaç fatura ve Elif'in hazırladığı senaryo tabloları var.
Ama artık masada yalnızca “Ne kadar kazanırız?” sorusu konuşulmuyor.
“Ne kaybedebiliriz?”
“En kötü ihtimal nedir?”
“Buna hazırlıklı mıyız?”
“Bu karar kimi etkiler?”
“Başka bir seçenek var mı?”
soruları da soruluyor.
Bence ekonomik risk kavramını anlamanın en iyi yollarından biri de bu.
Çünkü ekonomi yalnızca para değildir.
İnsanların bugün verdikleri kararlarla yarın arasında kurdukları köprüdür.
Ve o köprünün ne kadar sağlam olduğunu, çoğu zaman işler yolundayken değil, fırtına çıktığında anlarız.
Siz olsaydınız Murat'ın yerinde ne yapardınız?
Makineyi hemen alıp büyüme fırsatını mı değerlendirirdiniz, yoksa belirsizliği göze almayıp bir süre daha bekler miydiniz?
Daha da önemlisi: Sizce günlük hayatınızda fark etmeden aldığınız en büyük ekonomik risk hangisi?
Kaynak olarak ekonomik risk ve finansal krizlerin tarihsel çerçevesinde Hyman Minsky'nin finansal istikrarsızlık yaklaşımı, 1929 Büyük Buhranı üzerine ekonomik tarih çalışmaları ve John Maynard Keynes'in belirsizlik üzerine görüşleri yol gösterici olabilir. Güncel ekonomik verileri değerlendirirken ise Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, TÜİK, BDDK ve uluslararası karşılaştırmalar için Dünya Bankası ile IMF gibi kurumsal kaynakların verilerine başvurmak, kişisel yorumları somut verilerden ayırmak açısından önemlidir.
Başlangıçtaki samimiyeti güçlendirKarar çatışmasını olaylarla derinleştir
Başlangıçtaki samimiyeti güçlendir
Karar çatışmasını olaylarla derinleştir
Risk ve belirsizlik ayrımını netleştir